Waterberging en natuur

Afgelopen jaar hebben provincie, waterbeheerders, natuurterreinbeheerders, BMF en ZLTO samengewerkt aan het vraagstuk ‘vasthouden, waterberging en natuur’. Zij hebben als werkgroep van deskundigen twee onderzoeken uitgevoerd:

1. hoe kunnen we waterberging en natuur optimaal combineren?;
2. wat is de effectiviteit van vasthouden van water aan de bron?

De onderzoeken zijn in opdracht van de Noord-Brabantse waterschappen uitgevoerd met ondersteuning van de onderzoeksinstellingen KIWA, Adviesbureau voor Waterbeheer BV en Alterra.

Aanleiding voor de studies was de onvrede bij de natuurterreinbeheerders over de aanpak van waterberging door de waterschappen, met name Waterschap De Dommel. In de visie van de natuurterreinbeheerders zetten de waterschappen te eenzijdig in op gestuurde waterberging in beekdalen en richten zich te weinig op water vasthouden aan de bron. Daarnaast was er behoefte aan een goede weging van de risico’s van de combinatie van waterberging en natuur in de beekdalen (met name met het oog op de waterkwaliteit).

Resultaten van onderzoek

Wederzijds begrip en visie op watersysteemherstel

De grootste winst van het uitvoeren van de deelprojecten is dat de waterbeheerders, terreinbeheerders, ZLTO, provincie en BMF constructief hebben samengewerkt. Er is wederzijds begrip voor elkaars knelpunten ontstaan en men heeft een gezamenlijke visie op watersysteemherstel ontwikkeld.

Waterkwaliteit hoeft uitvoering beekherstel niet te belemmeren

Een slechte waterkwaliteit (met name het slib) is hét grote knelpunt bij waterberging in kwetsbare natuurgebieden. Om dit knelpunt op te lossen moet de waterkwaliteit worden verbeterd. Dit is op korte termijn vaak niet haalbaar. Watersysteemherstel, inclusief beekherstel met natuurlijke overstroming en gestuurde berging, heeft zodanig positieve effecten op de waterhuishouding en de beekflora en –fauna, dat we niet hoeven te wachten tot de waterkwaliteit overal op orde is. Een goede inpassing van waterberging in natuurgebieden is mogelijk door middel van de breedgedragen checklist en procesaanpak, die binnen het onderzoek zijn opgesteld. Die kunnen gebruikt worden op beleidsniveau en in uitvoeringsprojecten.

Vasthouden aan de bron kan effectief zijn op reductie van de piekafvoer

Vasthouden aan de bron kan een bijdrage leveren aan het verminderen van de piekafvoer en daarmee aan het verminderen van inundaties in benedenstroomse (natuur-)gebieden. Vasthouden is het meest effectief als water op het maaiveld wordt toegelaten (10-20% tot maximaal 60% reductie van de piekafvoer). Bovendien kan dit leiden tot versterking van de kwel. Bij de hydrologisch meest effectieve maatregel wordt alle neerslag geborgen op het perceel en alleen door drainage via de bodem afgevoerd. Met deze vergaande maatregel bestaat echter nog geen praktijkervaring met de uitvoerbaarheid, beheersbaarheid en landbouwkundige inpasbaarheid. Water alleen vasthouden in de detailwatergang levert slechts een reductie op van 3-8% de piekafvoer. Daarbij kan in vlakke gebieden wel meer water geborgen worden dan in hellende gebieden.

Het wel of niet (tijdelijk) accepteren van water op het maaiveld bleek ook het verschil van inzicht tussen met namen waterbeheerders en natuurbeheerders te veroorzaken over de mate van effectiviteit van vasthouden aan de bron.

Aanbevelingen uit onderzoek

Hanteer visie, procesafspraken en checklist

De visie en checklist vormen de (vertrouwens)basis voor een evenwichtige afweging van waterberging en natuur. Het geeft erkenning en inzicht in (potentiële) knelpunten die kunnen optreden bij waterberging in natuurgebieden. Het is daarom aan te bevelen deze aanpak te hanteren in projecten waarin waterberging en natuur worden gecombineerd.

Voer proefprojecten uit

Beide onderzoeken zijn waardevolle bureaustudies, in het geval van vasthouden aan de bron ondersteund door modelberekeningen. Hoe de maatregelen in praktijk kunnen worden gerealiseerd hangt naast de inhoudelijke inzichten af van procesmatige factoren. De werkgroep adviseert daarom in proefprojecten (pilots) de maatregelen ‘blokkeren maaiveldafvoer’ en ‘knijpduiker met dammetjes’ bovenstrooms van kwetsbare natuurgebieden met frequente inundaties uit te voeren en te monitoren.

Bijlagen (pdf’s)

• Rapport ‘Overstroming en Natuur: een natuurlijk samengaan?’ (pdf)
• Samenvatting ‘Water vasthouden in Noord-Brabant: inzicht door modelberekeningen’ (pdf)