Uitleg en voorwaarden Stimuleringsregeling Samen beter in Waterbeheer

De regeling Samen beter in waterbeheer ondersteunt initiatieven die bijdragen aan een beter watersysteem. De officiële regeling op overheid.nl bevat veel juridische en formele informatie. Op deze pagina leggen we de belangrijkste voorwaarden en regels uit in begrijpelijke taal. Zo kun je snel zien of jouw initiatief in aanmerking komt en wat je nodig hebt voor een aanvraag. De officiële juridische tekst op overheid.nl blijft leidend.

Gebruik de inhoudsopgave of de uitklapblokken om direct naar het onderwerp te gaan dat voor jou relevant is.

Zo werkt subsidie aanvragen

Belangrijke begrippen

  • Aanleg
    Eenmalige werkzaamheden om iets aan te leggen of aan te passen
  • Akkerrand
    Rand langs akkerbouwpercelen van minimaal 25 meter die goed is voor planten of dieren
  • ASV
    De Algemene Subsidieverordening Waterschap De Dommel. Deze subsidieregeling valt ook onder de ASV.
  • BedrijfsBodemWaterplan
    Hulpmiddel voor duurzaam bodem- en waterbeheer (zie bedrijfsbodemwaterplan.nl)
  • Beekdal
    Percelen die op de Ruggen, Flanken, Beekdalenkaart staan als beekdal
  • Catalogus Groenblauwe Diensten
    Een lijst met maatregelen die de Europese Commissie heeft goedgekeurd
  • Doelstellingen in gebied
    Doelen uit Waterbeheerplan 5, of (als die er is) uit de visie van het GGA-gebied.
  • Flank
    Percelen die op de Ruggen, Flanken, Beekdalenkaart staan als flank.
  • Gebiedsplan
    Een plan waarin staat hoe een bepaald gebied wordt ingericht of verbeterd. Het plan wordt gemaakt door overheden, bewoners en lokale partijen. Het plan behandelt onderwerpen zoals natuur, water, klimaat, landbouw en leefbaarheid. Het geeft richting aan concrete projecten in het gebied en helpt bij het maken van keuzes.
  • GGA
    Gebiedsgerichte aanpak van natuur, stikstof, water en klimaat in het landelijk gebied door Provincie Noord-Brabant
  • Graslandrand
    Rand langs graslandpercelen van minimaal 25 meter die goed is voor planten of dieren
  • Grote onderneming
    Bedrijf met minimaal 250 werknemers en jaaromzet van meer dan 50 miljoen euro of een balanstotaal van meer dan 43 miljoen euro
  • Kaderrichtlijn Water
    Europese richtlijn 2000/60/EG voor waterbeleid
  • Rug
    Percelen die op de Ruggen, Flanken, Beekdalenkaart staan als rug
  • Landbouwactiviteit
    Activiteiten voor productie, verwerking en verkoop/afzet van landbouwproducten
  • Landbouwer
    Persoon, bedrijf of groep personen die landbouwactiviteiten uitvoert
  • Landbouwgrond
    Grond die wordt gebruikt voor landbouw
  • Lokale laagte
    Perceel dat op de Ruggen, Flanken, Beekdalenkaart staat als lokale laagte.
  • Natuurgrond
    Gronden met natuurlijke inrichting buiten de bebouwde kom, die niet bestemd zijn voor bouwen of wonen, en die geen landbouwgrond zijn
  • Peilgestuurde drainage
    Drainage waarbij je de waterafvoer kunt regelen met een verstelbare buis
  • Productiecapaciteit
    De landbouwkundige productiecapaciteit van de grond
  • Project
    Het project of de activiteit waarvoor je subsidie aanvraagt
  • Samenwerkingsovereenkomst
    Contract waarin afspraken staan over samenwerken. Zoals over het doel, de duur, de kosten en risico’s, de verdeling van de subsidie en wie penvoerder is
  • Samenwerkingsverband
    Groep mensen of organisaties die samenwerkt. Dit is of een rechtspersoon, of een groep die een samenwerkingsovereenkomst heeft gesloten
  • Subsidie
    Geld dat je van het waterschap ontvangt voor uitvoering van het project. Dit is een subsidie volgens de Algemene wet bestuursrecht en de ASV
  • Transitiegewas
    Gewas dat staat in bijlage 4 op overheid.nl
  • Waterbeheerplan 5
    Waterbeheerplan 2022-2027 van 24 november 2021 (of opvolgende waterbeheerplannen)
  • Waterbeheerprogramma
    Waterprogramma 2022-2027 van 24 november 2021 (of opvolgende waterbeheerprogramma’s)
  • Watergang
    Lijnvorming deel in het landschap waar water doorheen kan stromen (staat in de Basisregistratie Ondergrond (BRO) van de Rijksoverheid)
  • Watervisies
    Plannen van 12 november 2024 van Waterschap De Dommel voor waterbeheer

Wie kan subsidie aanvragen?

Je kunt subsidie aanvragen als je: 

  • Landbouwer bent, of 
  • Een organisatie bent die natuurgebieden beheert, of 
  • Particuliere grondeigenaar bent die actief is in landbouw of bosbouw, of 
  • Eigenaar, pachter of erfpachter bent van grond, of 
  • Deel uitmaakt van een samenwerkingsverband van de hiervoor genoemde groepen.

Voor de volgende maatregelen:

  • Drainage
  • Water vasthouden en grondwater aanvullen
  • Robuuste waterlopen
  • Transitiegewassen
  • Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren
  • Duurzaam bodembeheer

Voor subsidie voor professionalisering en educatie kunnen alleen samenwerkingsverbanden van eigenaren subsidie aanvragen.

Hoe vraag je subsidie aan?

Wat moet je doen?

  1. Heb je een aanvraag van € 300.000 euro of meer? Neem dan contact op met het waterschap via watersubsidies@dommel.nl. 
  2. Heb je een aanvraag van minder dan € 300.000 euro? Sluit je dan aan bij een collectief die een gezamenlijke aanvraag doet, zoals BoerenNatuur. 

Wat moet er in je aanvraag staan?

  • Je naam
  • Beschrijving van je project en wat je ermee wilt bereiken
  • Waar en wanneer je het project uitvoert (start- en einddatum)
  • Hoeveel geld je nodig hebt en wat de kosten zijn
  • Een begroting met financiering
  • Of je al andere subsidies krijgt voor dit project en van wie je die subsidies krijgt
  • Als je een onderneming bent, dan geef je aan hoe groot je onderneming is. 

Extra documenten die je soms nodig hebt

  • Als je een grote onderneming bent: stuur bewijs mee dat je project niet levensvatbaar is zonder subsidie.
  • Als je pachter of erfpachter bent: stuur een instemmingsverklaring (toestemming) van de eigenaar van de grond mee. Dit geldt ook als je voor een samenwerkingsverband met pachters of erfpachters de subsidie aanvraagt. 
  • Voor drainage-projecten: stuur foto’s en tekeningen mee waaruit blijkt dat er al ‘gewone’ (conventionele) drainage ligt. 

Wanneer krijg je geen subsidie?

Je krijgt geen subsidie als: 

  • Je project al is begonnen voordat je de aanvraag indient 
  • Je bedrijf financiële problemen (‘financiële moeilijkheden’) heeft 
  • Je nog geld moet terugbetalen van een eerdere Europese subsidie 
  • Er nog verplichtingen zijn van een eerdere subsidie voor (agrarisch) natuurbeheer op je grond 
  • Je project buiten het werkgebied van het waterschap plaatsvindt 
  • De subsidie minder dan € 300.000 euro is

Wat moet je doen als je subsidie krijgt?

Melding na aanleg 

Heb je subsidie gekregen voor aanleg? Dan moet je binnen 1 jaar na voltooiing een melding doen aan het waterschap. Je meldt waar de aanleg is gedaan. Voeg een digitale kaart toe op basis van de Basisregistratie Grootschalige Topografie.

Communicatie over je project 

Als je communiceert over je project, moet je vermelden dat Waterschap De Dommel het project mede financiert. Waarbij de naam van de subsidieregeling Samen Beter in Waterbeheer wordt vermeld. Gebruik hierbij het logo van Waterschap De Dommel volgens onze huisstijl.

Voor welke kosten krijg je subsidie?

Beheer en onderhoud 

Voor beheer en onderhoud krijg je subsidie op basis van normkosten. Deze staan in bijlage 2 op overheid.nl. Dit geldt voor subsidies uit de volgende artikelen:

  • 3.1.1 Aanleg waterbuffers 
  • 3.2.1 Aanleg van dam, drempel, of stuwende constructie in een watergang 
  • 4.1 Robuuste waterlopen 
  • 5.1.1 Kruidenrijk grasland in lokale laagtes 
  • 6.1.1 Aanplant en beheer van beek begeleidende beplanting 
  • 6.2.1 Realisatie en beheer van een doorstroom moeras 
  • 6.3.1 Helofytenfilters
  • 7.1 Duurzaam bodembeheer

Bij landbouwgronden zit er in de beheer en onderhoudsvergoedingen ook een vergoeding van inkomstenderving.

Aanleg en inrichting 

Voor aanleg en inrichting krijg je subsidie op basis van normkosten uit bijlage 3 op overheid.nl. De voorschriften voor kwaliteit staan in bijlage 4.

Werkelijke kosten 

Bij de aanleg van waterbuffers zijn er geen normkosten beschikbaar. Je krijgt subsidie voor de werkelijke kosten.

Vergunningskosten 

Voor vrijwel alle activiteiten zijn er subsidie mogelijkheden voor: 

  • Onderzoekskosten die nodig zijn voor een vergunning 
  • Legeskosten voor vergunningen

Voorbereidingskosten 

Voor directe aanvragen bij het waterschap krijg je subsidie voor voorbereidingskosten en uitvoeringskosten. Dit is maximaal 10% van de totale subsidiabele kosten.

Accountantsverklaring 

Als je een accountantsverklaring nodig hebt, krijg je de werkelijke kosten vergoed.

Duur van subsidie 

Subsidie voor onderhoud, beheer en inkomstenderving krijg je voor 6 jaar achter elkaar.

Voor welke kosten krijg je geen subsidie?

Je krijgt geen subsidie voor: 

  • Personeelskosten van overheden 
  • Personeelskosten (behalve coördinatiekosten en sommige kosten voor professionalisering en educatie)
  • Rente, bankkosten, verzekeringen, rechtszaken, boetes 
  • Gewoon onderhoud
  • Kosten om te voldoen aan wettelijke verplichtingen
  • BTW van rechtspersonen

Hoeveel subsidie krijg je?

Voor de meeste kosten krijg je 100% subsidie: 

  • Beheer en onderhoud: 100% van de normkosten 
  • Aanleg en inrichting: 100% van de normkosten 
  • Werkelijke kosten: 100%, maximaal € 20.000 per aanvraag 
  • Onderzoekskosten: 100% van werkelijke kosten 
  • Legeskosten: 100% van werkelijke kosten 
  • Inkomstenderving: 100% volgens bijlage 5 op overheid.nl
  • Waardedaling: 100%, maximaal 85% van de getaxeerde grondwaarde 
  • Voorbereidingskosten: maximaal 10% van totale kosten van aanleg en beheer
  • Accountantsverklaring: 100% van werkelijke kosten

Wanneer krijg je subsidie voor waardedaling?

Je krijgt alleen subsidie voor waardedaling als: 

  • De waardedaling minimaal € 5.000 per eigenaar is 
  • Je instemt met de werkwijze uit bijlage 5 op overheid.nl 
  • Je de productiecapaciteit sloopt of sluit 
  • Je de grond binnen 2 jaar inricht met bomen of struiken. Tot die tijd houd je de grond in een goede staat (landbouw en milieu). 
  • Je binnen 12 weken een overeenkomst sluit met het waterschap (zie bijlage 7 op overheid.nl)

In de overeenkomst staat dat je: 

  • De grond als natuurgrond gebruikt 
  • De grond niet meer als landbouwgrond gebruikt 
  • Niets doet wat de natuur schaadt 
  • Deze verplichtingen ook gelden voor nieuwe eigenaren

Je moet ook: 

  • De overeenkomst binnen 25 weken laten vastleggen door een notaris 
  • Binnen 4 weken een verzoek tot functiewijziging naar de gemeente sturen 
  • Binnen 8 weken een afschrift naar het waterschap sturen

Extra voorwaarden

  • De subsidie is niet meer dan de waarde van de landbouwgrond 
  • De grond moet de afgelopen 5 jaar lang als landbouwgrond zijn gebruikt 
  • Bedrijven die niet voldoen aan wet- en regelgeving en daardoor moeten stoppen met produceren, krijgen geen subsidie. Dit geldt ook voor (gedeeltelijk) sluiten of slopen van productiecapaciteit.

Voorschotten

Je kunt een voorschot krijgen van maximaal 80% van de subsidiabele kosten. Voor voorschotten geldt: 

  • Je krijgt elk jaar een voorschot 
  • Het bedrag en tijdstip hangen af van je planning en begroting 
  • Bij meerjarige subsidies stuur je elk jaar voor 1 oktober een voortgangsrapport

Het waterschap kan het voorschot terugvorderen als je niet voldoet aan de voorwaarden.

Uitzondering waardedaling 

Voor waardedaling krijg je 100% vooraf. Dit geld komt op de rekening van de notaris, minimaal 1 week voor het tekenen van de akte.

Vaststelling van de subsidie

Na afronding van je project vraag je schriftelijk vaststelling van de subsidie aan. Dit moet binnen 13 weken na afronding. Je volgt hierbij ook de algemene regels uit hoofdstuk 7 van de ASV.

Je stuurt mee: 

  • Inhoudelijk eindverslag 
  • Overzicht van activiteiten 
  • Financieel verslag 
  • Eventueel een accountantsverklaring 
  • Digitale kaart met de locatie van je project (op basis van Basisregistratie Grootschalige Topografie). Dit moet bij subsidies voor aanleg, inrichting, beheer en onderhoud.

Wat moet je meesturen bij je aanvraag?

Naast wat er in hoofdstuk 7 van de Algemene Subsidieverordening Waterschap De Dommel staat, moet je bij je aanvraag voor subsidie ook dit meesturen:

  1. Een factuur en een certificaat (of ander bewijs) dat je de cursus of opleiding hebt afgerond.
  2. De data van bijeenkomsten en opleidingen waar je bij was, of data van bijeenkomsten die je hebt georganiseerd met een lijst van deelnemers.

Wanneer moet je je aanvraag indienen?

Voor activiteiten waarbij je een kwalitatieve verplichting moet vestigen (dat is een verplichting die niet alleen voor jou geldt, maar ook volgende eigenaren), geldt dat je binnen 13 weken een afschrift van de kwalitatieve verplichting in stuurt met een verzoek tot vaststelling.
 

Staatssteun

Opeenstapeling van subsidies

Je kunt meerdere subsidies krijgen voor dezelfde kosten. Maar het totale bedrag mag niet hoger zijn dan:

  • je werkelijke kosten 
  • het maximale steunbedrag 
  • de maximale percentages uit Europese regels

Krijgt een samenwerkingsverband subsidie? Dan moet het samenwerkingsverband bij de eigenaren checken of dit klopt. Dit moet ook terugkomen in de afspraken tussen het samenwerkingsverband en de eigenaren. 

Transparantie

Wij maken binnen 6 maanden na het verlenen van subsidie deze gegevens bekend: 

  • de gegevens uit deel I, paragraaf 3.2.4, onderdeel 112, onder a en b van het landbouwsteunkader 
  • de gegevens uit deel I, paragraaf 3.2.4, onderdeel 112, onder c van het landbouwsteunkader, als de subsidie meer is dan: 
    € 10.000 voor primaire landbouwproductie 
    € 100.000 voor verwerking, afzet, bosbouw of andere activiteiten

Herziening en intrekking

Voor subsidie aan landbouwers, of samenwerkingsverbanden met minstens één landbouwer, geldt:

  1.  Veranderen de Europese regels tijdens je subsidieperiode? Dan passen wij je beschikking aan.
  2. Komt er een nieuw rechtskader? Dan passen wij je beschikking aan volgens de nieuwe regels.
  3. Ga je niet akkoord met de aanpassingen? Dan trekken wij je beschikking in. Je krijgt dan alleen subsidie voor de periode die je wel hebt uitgevoerd.

Overdracht van grond en overmacht

Voor subsidie voor de volgende maatregelen:

  • Water vasthouden en grondwater aanvullen
  • Robuuste waterlopen
  • Transitiegewassen
  • Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren
  • Duurzaam bodembeheer

geldt:

  1. Verkoop je (een deel van) je grond? Dan kan de nieuwe eigenaar kiezen: de subsidie overnemen of laten vervallen. Je hoeft geen geld terug te betalen voor de periode dat je de activiteiten wel hebt uitgevoerd.
  2. Wordt je grond herverkaveld door de overheid? Dan passen wij je beschikking aan. Kan dat niet? Dan stopt je beschikking en hoef je geen geld terug te betalen.
  3. Bij overmacht hoef je geen subsidie terug te betalen. Overmacht is:
  • je bent overleden 
  • je bent langdurig arbeidsongeschikt 
  • je bedrijf is zwaar getroffen door een natuurramp 
  • je gebouwen zijn door een ongeluk verloren gegaan 
  • je vee of gewassen zijn getroffen door ziekte 
  • je bedrijf is onteigend (als dit niet te voorzien was)

Hoeveel geld is er beschikbaar?

In totaal heeft het bestuur van Waterschap De Dommel tot 2030 € 12 miljoen beschikbaar gesteld. Vraag je subsidie aan buiten een openstelling? Of is het geld op? Dan krijg je geen subsidie.

Drainage

Een stuk grond met drainagebuizen die werken bij hoge waterstand en zorgt voor infiltratie en een sloot waarin stuw omhoog staat
Water afvoeren wanneer het kan en afvoeren indien nodig. Met regelbare drainage en stuwtjes in de slootjes.

Waarvoor krijg je subsidie?

Je kunt subsidie krijgen voor: 

  • het aanpassen van gewone drainage naar peilgestuurde drainage (voor beter waterbeheer) 
  • het verwijderen van drainage

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als: 

  1. de activiteit geen schade doet aan natuur of weidevogels 
  2. de activiteit zorgt voor meer waterberging in de bodem of het oppervlaktewater

Voor het aanpassen van drainage (punt 1) geldt ook: 

  • je perceel ligt op een flank 
  • je landbouwgrond heeft al een drainagesysteem

Voor het verwijderen van drainage (punt 2) geldt ook: 

  • je verwijdert alle drainage 
  • je perceel ligt op een rug of in een beekdal

Hoeveel subsidie krijg je?

  • Voor het aanpassen van drainage: je werkelijke kosten voor het verschil in inlegkosten
  • Voor het verwijderen van drainage: je werkelijke kosten voor het verwijderen, maximaal € 5.000 per hectare
  • Voor het aanpassen van drainage: 100% van je kosten, en nooit meer dan  € 3.000 per hectare
  • Voor het verwijderen van drainage: 100% van je kosten, en nooit meer dan  € 5.000 per hectare

Water vasthouden en grondwater aanvullen

Waterbuffers aanleggen

Wat kun je krijgen?

Je kunt subsidie krijgen als je jouw landbouwgrond beschikbaar stelt voor waterberging. Dit helpt tegen droogte.

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als: 

  • Je werkt op een rug, flank of lokalelaagte 
  • het gebied is geen officieel waterbergingsgebied of reserveringsgebied waterberging van de provincie
  • Je maakt een waterbuffer van minimaal 500 m³ 
  • Je hebt overlegd met buren die gevolgen kunnen hebben

Wat moet je doen?

Tijdens de subsidieperiode moet je: 

  • Regelmatig onderhoud doen volgens bijlage 2 op overheid.nl 
  • Een hek plaatsen, zwerfvuil opruimen, doorzaaien (als dat nodig is) en zorgen dat de waterberging evenveel water kan blijven vasthouden 
  • Het element beschermen tegen schade door vee of machines 
  • Geen chemische onkruidbestrijding gebruiken 
Een stuk grond met een rabattenbos voor het vasthouden en vertragen van wateropname. Vertragen door middel van een vloeiveld en bergen en vasthouden van water door middel van laagtes en wadi's.
Waterbuffering op flanken. Met een rabattenbos voor het vasthouden en vertragen van wateropname. Vertragen door middel van een vloeiveld en bergen en vasthouden van water door middel van laagtes en wadi's.
Een stuk grond waar door middel van een wadi of venherstel water vastgehouden wordt.
Water vasthouden en benutten van natuurlijke laagtes en slecht infiltrerende gronden.

Dammen en stuwen in watergangen

Wat kun je krijgen?

Je kunt subsidie krijgen voor een beter waterpeil door: 

  • Een dam, drempel of zaksloot aan te leggen, of een watergang te verondiepen 
  • Een stuw of duikerschot te plaatsen 
  • Regelapparatuur te installeren

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als: 

  • Het water beter wordt vastgehouden in de bodem of het watersysteem 
  • Het de natuur in de waterloop versterkt 
  • De waterkwaliteit niet slechter wordt 
  • Het past bij het Waterbeheerprogramma 
  • Het voldoet aan de eisen in bijlage 4 op overheid.nl
  • Het gebeurt in een bestaande watergang op landbouwgrond 
  • Het helpt bij de doelen uit het waterbeheerplan 
  • Je hebt overlegd met buren die gevolgen kunnen hebben

Wat moet je doen?

Tijdens de subsidieperiode moet je: 

  • Regelmatig onderhoud doen volgens bijlage 2 op overheid.nl
  • Alles goed onderhouden 
  • Het beschermen tegen schade door vee of machines 
  • Geen chemische bestrijdingsmiddelen gebruiken 
Sloten loskoppelen, verondiepen of dempen voor verhogen infiltratie en grondwaterpeil
Sloten loskoppelen, verondiepen of dempen voor verhogen infiltratie en grondwaterpeil
Brede ondiepe watergang, verhogen waterpeil, allen stuwen in hoogste stand - water vasthouden wanneer kan en afvoeren indien mogelijk
Brede ondiepe watergang, verhogen waterpeil, alle stuwen in hoogste stand: water vasthouden wanneer kan en afvoeren indien nodig.
Water aan- en afvoer in balans, een stuurbaar waterstysteem, optimaal voor landbouw
Water aan- en afvoer in balans, een stuurbaar watersysteem, optimaal voor landbouw

Subsidie voor robuuste waterlopen

Ruimte geven aan water voor minder wateroverlast
Ruimte geven aan water voor minder wateroverlast
Dynamisch beekdal met ruimte voor extreme afvoeren
Dynamisch beekdal met ruimte voor extreme afvoeren
Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen
Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen

Waarvoor krijg je subsidie?

Je kunt subsidie krijgen om het watersysteem duurzamer te maken. Dit kan door:

  • Een watergang verleggen, breder of ondieper maken
  • De oever verleggen of lager maken
  • Een akkerrand of graslandrand aanleggen langs de watergang

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als:

  • Je werkt aan een bestaande watergang op landbouw- of natuurgrond
  • Je activiteit past bij de doelen in het waterbeheerplan van het gebied

Extra regels

  • Bij grindbed: je mag alleen werken met grind als er van nature grind in de bodem voorkomt
  • Bij oeverwerk: geen subsidie als je achterstallig onderhoud hebt
  • Bij oeverwerk: alleen subsidie als het grondwaterpeil hoger wordt door andere maatregelen uit deze subsidieregeling of door een peilwijziging van een A-watergang die de legger staat

Wat moet je doen als je subsidie krijgt?

Tijdens de subsidieperiode moet je:

  • De watergang, oever en randen goed onderhouden
  • Ze beschermen tegen schade door vee of machines
  • Geen bestrijdingsmiddelen gebruiken 
  • Perceel niet draineren
  • Gewassen kiezen die passen bij de nieuwe situatie

Subsidie voor transitiegewassen

Transitiegewassen op droge gronden (ruggen)

Waarvoor krijg je subsidie?

Je kunt subsidie krijgen als je een transitiegewas teelt op landbouwgrond. De grond moet op een rug liggen waar beregening mogelijk is. Je mag het gewas niet beregenen of irrigeren.

Doel

De bodem wordt sterker en vruchtbaarder. Regenwater kan beter de grond in. Er wordt minder grondwater opgepompt.

Wanneer krijg je subsidie?

Je kunt alleen subsidie krijgen als:

  • Je teelt op een rug
  • Er nog geen transitiegewas op het perceel staat
  • Bij gewassen die snel kunnen branden: je teelt minimaal 100 meter van bebouwd gebied of van aaneengesloten bos of heide
  • Je gebruikt transitiegewassen voor droge teelten uit bijlage 4 op overheid.nl, onderdeel 36

Wat moet je doen?

Tijdens de subsidieperiode moet je:

  • Regelmatig onderhoud en beheer uitvoeren volgens bijlage 2 op overheid.nl
  • Geen chemische onkruidbestrijding gebruiken. Dit mag alleen op kleine plekken en als het waterschap vooraf schriftelijk toestemming geeft 
  • Niets doen wat de grond uitdroogt
  • Niet beregenen of irrigeren. Dit mag alleen als  het waterschap vooraf schriftelijk toestemming geeft

Transitiegewassen op natte gronden (beekdalen en laagtes)

Waarvoor krijg je subsidie?

Je kunt subsidie krijgen als je op bouwland een ander gewas gaat telen. Het gewas moeten beter passen bij de natuurlijke omstandigheden van het perceel.

Doel

Regenwater kan beter de grond in. Oppervlaktewater stroomt langzamer weg.

Wanneer krijg je subsidie?

Je kunt alleen subsidie krijgen als:

  • Je teelt op landbouwgrond
  • Je perceel ligt in een lokale laagte (zie kaart ruggen, flanken en beekdalen) in een beekdal, of wordt natter door andere activiteiten uit artikel 3.1 of 4.1
  • Je perceel is minimaal 0,5 hectare groot
  • Er nog geen transitiegewas op het perceel staat
  • Je gebruikt transitiegewassen voor natte teelten uit bijlage 4 op overheid.nl, onderdeel 37

Wat moet je doen?

Tijdens de subsidieperiode moet je:

  • Het gewas beheren
  • Geen kunstmest of drijfmest gebruiken
  • Maximaal 2 GVE (grootvee-eenheden) per hectare laten grazen
  • Geen bestrijdingsmiddelen gebruiken. Dit mag alleen op kleine plekken en als het waterschap vooraf schriftelijk toestemming geeft 
  • Geen maatregelen nemen waardoor water sneller uit het perceel wegstroomt
Teelt geschikt voor natte omstandigheden zodat er niet gepompt hoeft te worden om de landbouw droog te houden
Teelt geschikt voor natte omstandigheden zodat er niet gepompt hoeft te worden om de landbouw droog te houden.

Kruidenrijk grasland in lokale laagtes

Waarvoor krijg je subsidie?

Je kunt subsidie krijgen om grasland op landbouwgrond om te zetten naar natuur. Daarna beheer je dit grasland ecologisch. Dit gebeurt op percelen die van nature lager liggen.

Doel

Het waterpeil wordt natuurlijker. Het perceel draineert de omgeving niet meer.

Wanneer krijg je subsidie?

Je kunt alleen subsidie krijgen als:

  • Je werkt op landbouwgrond
  • Je perceel ligt in een lokale laagte (zie kaart ruggen, flanken, beekdalen)
  • Je perceel is minimaal 0,5 hectare groot
  • Regenwater op je perceel wordt niet afgevoerd
  • Je zorgt voor natuurlijke omstandigheden voor water, bodem en natuur (ecohydrologische omstandigheden)
  • Je gebruikt een samengesteld kruidenmengsel uit bijlage 4 op overheid.nl als je inzaait

Extra voorwaarden bij een vergoeding voor waardedaling

Krijg je een vergoeding voor waardedaling? Dan komen de volgende afspraken in de overeenkomst met het waterschap. Deze afspraken gelden naast artikel 1.6.1:

  • Je past het grondwaterpeil aan het natuurlijke watersysteem aan
  • Je gebruikt geen mest op het perceel
  • Je gebruikt geen bestrijdingsmiddelen op het perceel. Dit mag alleen op kleine plekken en als het waterschap vooraf schriftelijk toestemming geeft 
  • Je neemt gaan maatregelen waardoor water sneller uit het perceel wegstroomt

Meer informatie

Zie kaart ruggen, flanken en beekdalen en de bijlagen 2, 4 en 5 op overheid.nl voor onderhoudsregels en toegestane gewassen.

Teelt geschikt voor natte omstandigheden zodat er niet gepompt hoeft te worden om de landbouw droog te houden
Teelt geschikt voor natte omstandigheden zodat er niet gepompt hoeft te worden om de landbouw droog te houden.

Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren

Beekbegeleidende beplanting

Wat kun je krijgen?

Je kunt subsidie krijgen voor het aanplanten en beheren van bomen en struiken langs watergangen.

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als: 

  • Het langs watergangen buiten de bebouwde kom is, op landbouw- of natuurgrond 
  • Het helpt bij de doelen van de Kaderrichtlijn Water voor planten, dieren of waterkwaliteit 
  • Het niet productief is 
  • Je inheemse bomen en struiken plant

De beplanting moet bestaan uit: 

  • Losse bomen, bomenrijen of groepen bomen 
  • Stroken bomen en struiken (maximaal 20 meter breed, minimaal 25 meter lang) 
  • Knotbomen 
  • Snelgroeiend loofbos (minimaal 5 hectare)

Let op: Als je werkt op natuurgrond krijgen houtbedrijven geen subsidie.

Wat moet je doen?

Je moet: 

  • Regelmatig onderhoud doen volgens bijlage 2 op overheid.nl 
  • Snoeiafval versnipperen of afvoeren 
  • De beplanting beschermen tegen schade door vee of machines 
  • Chemische bestrijdingsmiddelen in princiepen biet toegestaan 
  • Niet branden 
Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen met natuurlijke vijanden en akkerrand en bufferstrook
Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen
Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen
Schoon water: vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen

Doorstroommoeras

Wat kun je krijgen?

Je kunt subsidie krijgen voor het aanleggen en beheren van percelen met moerasplanten.

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als: 

  • Het op natuurgrond is of landbouwgrond die natuur wordt 
  • Het rond een watergang ligt die geschikt is als moerasbeek. Dit is een plek die in de legger is aangewezen als natuurlijk overstromingsgebied, of een oude wijer uit een watervisie 
  • Het helpt bij de doelen van de Kaderrichtlijn Water en helpt om water te laten inzakken, te vertragen of vast te houden 
  • Het doorstroommoeras minimaal 0,5 hectare groot is

Wat moet je doen?

Je moet: 

  • Regelmatig onderhoud doen volgens bijlage 2 op overheid.nl om bosgroei te voorkomen 
  • Maaisel afvoeren 
  • Niet hetzelfde deel twee jaar achter elkaar maaien 
  • Niet bemesten 
  • Bosgroei en struiken beperken

Extra regel bij waardevergoeding

Als je vergoeding krijgt voor waardedaling, mag je niets doen wat het doorstroommoeras beschadigt. Dit zetten we ook in de overeenkomst met het waterschap. 

Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen
Schoon water: vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen

Helofytenfilters

Wat kun je krijgen?

Je kunt subsidie krijgen voor het aanleggen, beheren en onderhouden van een natuurlijk helofytenfilter.

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als: 

  • Het de vervuiling van grond en oppervlaktewater door de landbouw vermindert 
  • Het de oppervlaktewaterkwaliteit verbetert 
  • Het systeem natuurlijke zuiveringsprocessen gebruikt

Hoeveel geld krijg je?

We vergoeden de echt gemaakte aanlegkosten tot maximaal € 5.000 per helofytenfiltersysteem.

Wat moet je doen?

Je moet: 

  • Minimaal 1 keer per jaar maaien en de planten afvoeren 
  • Minimaal 1 keer per 10 jaar groot onderhoud doen door het zandbed te vervangen
Schoon water, vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen
Schoon water: vervuilingsbronnen uitsluiten, uit- en afspoeling voorkomen.

Subsidie voor duurzaam bodembeheer

Luchtige en vitale bodem met organisch stofgehalte en bodemleven vergroot infiltratie en sponswerking en voorkomt afspoeling
Luchtige en vitale bodem met organisch stofgehalte en bodemleven vergroot infiltratie en sponswerking en voorkomt afspoeling

Waarvoor krijg je subsidie?

Voor betere bodemstructuur: 

  • Perceel inzaaien met verschillende grassoorten (ondiepe en diepe wortels) 
  • Perceel inzaaien met verschillende rustgewassen 
  • Meststoffenbalans laten opstellen door gecertificeerd laboratorium 
  • Organische stofbalans laten opstellen door gecertificeerd laboratorium
  • Compost of andere organische stoffen toevoegen 
  • Kruidenrijk grasland aanleggen

Voor minder vervuiling van water: 

  • Natuurlijke gewasbeschermingsmiddelen gebruiken 
  • Grond ontsmetten zonder chemie (bijvoorbeeld met water of tagetes) 
  • Grasland omzetten naar productiegericht kruidenrijk grasland 
  • Onkruid mechanisch bestrijden in plaats van chemisch 
  • Groenbemester en graszode mechanisch onderwerken

Wanneer krijg je subsidie?

Je krijgt alleen subsidie als:

  • Je percelen staan in het BedrijfsBodemWaterplan
  • Uit dit plan blijkt dat je activiteit de waterkwaliteit van grondwater en oppervlaktewater verbetert, of dat de bodem meer water kan doorlaten of vasthouden
  • Bij kruidenrijk grasland: het huidige gebruik is al grasland
  • Bij compost: maximaal 10 ton per hectare met RHP-compost, Keur-compost BVOR of ECN-QAS keurmerk

Wat moet je doen als je subsidie krijgt?

Je moet je BedrijfsBodemWaterplan delen met het waterschap.

Subsidie voor professionalisering

Waarvoor krijg je subsidie?

  • Cursus of training over water en bodem
  • Gebiedsplan maken en samenwerking stimuleren

Wanneer krijg je subsidie?

Voor cursus of training

  • Je werkt voor een samenwerkingsverband dat subsidie aanvraagt voor een van de volgende maatregelen:
    • Drainage
    • Water vasthouden en grondwater aanvullen
    • Robuuste waterlopen
    • Transitiegewassen
    • Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren
    • Duurzaam bodembeheer
  • De cursus wordt gegeven door een NVAO-erkende onderwijsinstelling of een andere aanbieder die het waterschap goed vindt
  • De keuze voor de cursusaanbieder gebeurt zonder discriminatie en transparant

Voor gebiedsplan

  • Het gebied is minimaal 100 hectare groot met minimaal 3 deelnemers. Deelnemers zijn eigenaren of pachters waarvan er minimaal 2 eigenaar zijn
  • Het plan gaat over een waterpeil dat eigenaren samen sturen, of over regenwater maximaal vasthouden, laten inzakken en vertraagd afvoeren
  • Het plan vergroot kennis over water, bodem, hydrologie of teelt 
  • Het leidt tot afspraken over gezamenlijk beheer 
  • Het waterschap of een partij die het waterschap aanwijst, begeleidt het proces

Hoeveel subsidie krijg je?

Voor cursus of training

  • 100% van de kosten 
  • Maximaal €2.000 per persoon per jaar

Voor het gebiedsplan in bijlage 6 op overheid.nl

  • 100% van de werkelijk gemaakte kosten voor onderzoek, bijeenkomsten en meetapparatuur en monitoringsapparatuur
  • Maximaal €20.000 per gebied per jaar

Hoe hoog is de subsidie?

De subsidie wordt bepaald:

  • Op basis van werkelijke kosten met een maximum van € 100,- per uur, of
  • Op basis van vereenvoudigde kostenopties die het ministerie van LVVN vaststelt.

Wat moet je doen als je subsidie krijgt?

Bij een gebiedsplan maak je gebruik van het format in bijlage 6 op overheid.nl. Daarin geef je per maatregel aan wat je wilt uitvoeren en waarom. Onderzoeken moet je digitaal en openbaar beschikbaar maken.

Educatie

Waar kun je subsidie voor krijgen?

Je kunt subsidie krijgen voor deze activiteiten:

  • Het organiseren van kennisbijeenkomsten. Deze bijeenkomsten gaan over water en bodem sturend (je laat dan de bodem en water ‘meebeslissen’ bij keuzes over inrichting en gebruik van het gebied). Je leert eigenaren wat de effecten en kansen zijn op hun locatie. De informatie is gebaseerd op wetenschap.
  • Het geven van presentaties. Je vertelt eigenaren welke maatregelen ze kunnen nemen. Deze maatregelen helpen bij de watertransitie in het landelijk gebied.
  • Het voeren van keukentafelgesprekken. Het doel is ondernemers en bewoners stimuleren. Ze moeten hun eigendommen klimaatrobuust maken. Ze doen dit door de volgende activiteiten:
    • Drainage 
    • Water vasthouden en grondwater aanvullen 
    • Robuuste waterlopen
    • Transitiegewassen
    • Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren
    • Duurzaam bodembeheer
    • Professionalisering

Aan welke eisen moet je voldoen?

Je krijgt alleen subsidie als je voldoet aan deze eisen:

  • Je combineert deze activiteiten met een aanvraag voor een of meerdere van de volgende activiteiten:
    • Drainage
    • Water vasthouden en grondwater aanvullen
    • Robuuste waterlopen
    • Transitiegewassen
    • Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren
    • Duurzaam bodembeheer
  • Je zet gekwalificeerd personeel in.
  • De bijeenkomsten zijn openbaar.
  • Je hebt voldoende kennis om de aanvraag voor de groep uit te voeren.
  • De activiteit stimuleert bodemUP projecten. Dit is voorbereiding op een aanvraag onder deze regeling. Of het brengt ideeën in een gebiedsproces.
  • De activiteit vergroot inzicht. Waardoor mensen hun bedrijfsvoering of grondgebruik aanpassen aan water en bodem sturend.

Extra eisen voor GGA-gebieden

Als er een GGA (Gebiedsgerichte Aanpak) is, gelden deze extra eisen:

  • Je stemt af met de gebiedsmanager of procesbegeleider.
  •  Je werkt volgens de bestuurlijke uitgangspunten van de GGA. Als deze er niet zijn, stem je af met de gebiedstrekker van de GGA. Dit doe je voordat je uitnodigt en bekendmaakt.
  • Een bijeenkomst die niet openbaar is, kan wel subsidie krijgen. Dit alleen als je kunt aantonen dat openbaarheid niet helpt bij het doel van de activiteit.

Welke kosten krijg je vergoed?

Je krijgt subsidie voor kosten van deze werkzaamheden:

  • Het organiseren van gebiedsbijeenkomsten
  • Het geven van presentaties
  • Het voeren van keukentafelgesprekken
  • Het geven van globaal advies over inrichtingsmaatregelen en subsidies voor percelen aan de keukentafel

Hoe hoog is de subsidie?

De subsidie wordt bepaald:

  • Op basis van werkelijke kosten met een maximum van € 100,- per uur, of
  • Op basis van vereenvoudigde kostenopties die het ministerie van LVVN vaststelt.

Wat zijn je verplichtingen?

Als je subsidie krijgt, moet je dit doen:

  1. Je stuurt jaarlijks uiterlijk op 31 januari een overzicht naar het waterschap. Dit overzicht gaat over het vorige kalenderjaar en bevat:
    • de uitgevoerde activiteiten
    • de bestede uren
    • de behaalde resultaten
  2. Als de activiteiten in een GGA-gebied plaatsvinden, deel je het overzicht ook met de GGA gebiedstafel.

Slotbepalingen

Wanneer gaat deze regeling in?

Deze regeling gaat in op de dag na publicatie in het Waterschapsblad.
 

Hoe heet deze regeling?

Deze regeling heet: Subsidieregeling Samen Beter in Waterbeheer. Vastgesteld door het Dagelijks Bestuur op 8 april 2025. 
 

Subsidieregeling Samen Beter in Waterbeheer

Geldig van 16 juli 2026 tot en met heden met terugwerkende kracht vanaf 26 april 2025

Waarom is deze subsidieregeling er?

Waterschap De Dommel kan subsidie geven aan mensen en bedrijven in een landelijk gebied, die maatregelen nemen voor beter waterbeheer. Deze subsidieregeling heet ‘Samen Beter in Waterbeheer’. De subsidie helpt bij de doelen van het Waterbeheerplan 2022-2027 en de Kaderrichtlijn Water: 

  • Droge voeten houden 
  • Voldoende water hebben
  • Schoon water krijgen

Het dagelijks bestuur van Waterschap De Dommel stelt deze regeling vast. Deze regeling is gebaseerd op artikel 2 van de Algemene Subsidieverordening Waterschap De Dommel 2018 (ASV).

Waar deze regeling bij helpt

  • De regeling helpt bij het Waterbeheerplan 2022-2027 (droge voeten, voldoende water en schoon water).
  • De regeling helpt ook bij de doelen van de Kaderrichtlijn Water.
  • De regeling sluit aan bij handelingsperspectief watertransitie (15 februari 2023).
  • De regeling ondersteunt de watervisies (12 november 2024).
  • Het waterschap wil hiermee anderen in het landelijk gebied stimuleren en ondersteunen.
  • Deze subsidie valt binnen de Catalogus Groenblauwe Diensten en binnen EU-regels over staatssteun in landbouw en bosbouw.

Meer informatie

Voor vragen over deze subsidie kun je contact opnemen met Waterschap De Dommel.

Uitleg bij de subsidieregeling voor het landelijk gebied van Waterschap De Dommel

Wat is het doel van deze regeling?

Deze regeling legt uit hoe je subsidie kunt krijgen voor projecten die goed zijn voor water, natuur en het milieu in het gebied van Waterschap De Dommel.
 

Welke wetten zijn belangrijk?

Deze subsidieregeling is gebaseerd op: 

  • De Algemene subsidieverordening Waterschap de Dommel 2018 
  • De Catalogus Groenblauwe diensten (goedgekeurd door Europa) 
  • Europese regels over staatssteun

De Algemene subsidieverordening (ASV) is de wettelijke basis voor subsidies. In artikel 2 lid 2 staat dat het dagelijks bestuur van het waterschap extra regels mag maken. Deze regeling bevat die extra regels.

Hoe is deze regeling opgebouwd?

  • Algemene regels
  • Regels per type project
  • Slotbepalingen

Belangrijke regels per onderwerp

Zo werkt subsidie aanvragen

Voor grote bedrijven 

Ben je een groot bedrijf? Dan moet je uitleggen wat er gebeurt als je geen subsidie krijgt. Je krijgt alleen subsidie als je het project dan niet uitvoert.

Transparantie 

Alle subsidies worden openbaar gemaakt in het Europese transparantieregister voor staatssteun. We geven daarvoor informatie voor deze registratie.

Landbouwsubsidies 

Krijg je subsidie als agrariër voor milieuvriendelijke landbouw? Dan kunnen de regels tijdens je project veranderen. Wij passen dan je subsidie aan.

Subsidie per hectare 

Voor subsidies die afhangen van oppervlakte gelden speciale Europese regels.

Waardedaling van grond 

Verander je landbouwgrond naar natuurgrond? Dan krijg je een vergoeding voor de waardedaling. Je grond moet wel 5 jaar vóór je aanvraag steeds voor landbouw zijn  gebruikt . Een notaris legt vast dat de grond voortaan alleen voor natuur gebruikt wordt. Dit heet een kwalitatieve verplichting: ook een volgende eigenaar moet zich eraan houden.

Drainage

Je kunt subsidie krijgen voor: 

  • Het weghalen van drainage op een rug of in een beekdal 
  • Het aanpassen van bestaande drainage (zodat het is aan te passen aan het waterpeil) op flanken.

We vergoeden de werkelijke kosten. Er geldt een maximumbedrag per hectare.

Waterbuffers en stuwen

Waterbuffers 

Dit zijn plekken waar water kan worden opgevangen bij veel regen. Ze houden ook water vast voor droge periodes. Je accepteert dat er vaker water op je land kan staan dan normaal. Een waterbuffer moet minimaal 500 kubieke meter water kunnen opvangen. Waterbuffers liggen vaak hoog in het watersysteem (ruggen en flanken). Ze komen naast bestaande waterbergingsgebieden of reserveringsgebieden. Je vindt geschikte locaties in de watervisies.

Stuwen in watergangen 

Je kunt subsidie krijgen voor: 

  • Stuurbare stuwen (met regelapparatuur)
  • Niet-stuurbare stuwen

Beide houden water beter vast. Bij stuurbare stuwen kun je het waterpeil regelen met regelapparatuur. Dit sluit aan op het beheer dat het waterschap wil. Bij niet-stuurbare stuwen krijg je ook een vergoeding voor mogelijke schade aan gewassen.

Robuuste waterlopen

Je kunt watergangen aanpassen zodat ze beter bestand zijn tegen extreme weersomstandigheden. Dit kan door: 

  • De watergang breder en ondieper te maken 
  • Bochten aan te brengen

Bij landbouwgrond krijg je een vergoeding voor waardedaling. Aanliggende percelen kunnen een vergoeding krijgen voor inkomstenverlies als zij hinder hebben door de nieuwe wateromstandigheden.

Transitiegewassen

Je kunt landbouwgrond in lage gebieden omzetten naar kruidenrijk grasland. Dan: 

  • Mag je geen gewasbeschermingsmiddelen of kunstmest meer gebruiken 
  • Wordt het grondwaterpeil aangepast 
  • Krijg je een vergoeding voor waardedaling en 6 jaar beheerkosten

Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren

Beekbegeleidende beplanting 

In de watervisies staat waar nog beplanting langs beken gewenst is. Dit verbetert de waterkwaliteit. Bij landbouwgrond kun je ook een vergoeding voor waardedaling krijgen.

Let op: voor bosbouwprojecten gelden speciale regels. Je mag geen subsidie krijgen voor maatregelen die bedoeld zijn voor commerciële houtwinning. Ook niet als je bedrijf hout kapt, vervoert of verwerkt voor verkoop (houtsector). 

Doorstroommoerassen 

Bij bronnen en kleine watergangen kun je moerassen aanleggen. Deze: 

  • Vertragen de waterafvoer 
  • Filteren het water natuurlijk 
  • Hebben hoge ecologische waarde

Geschikte locaties vind je in de watervisies.

Helofytenfilters

Dit zijn natuurlijke filters die de waterkwaliteit verbeteren, vooral waar veel voedingsstoffen in het water komen. We vergoeden de kosten voor aanleg en beheer tot een maximumbedrag.

Duurzaam bodembeheer

Heb je een BedrijfsBodemWaterplan laten maken? Dan kun je subsidie krijgen voor activiteiten die de kwaliteit van grondwater en oppervlaktewater verbeteren. Er zijn ook bodemcoaches beschikbaar via het programma Bodem-up.

Professionalisering

Ligt je bedrijf grotendeels in de beekdalen van De Dommel? En wil je je bedrijf circulair maken? Dan kun je subsidie krijgen voor inkomstenverlies en aanlegkosten.

Educatie

Werk je voor Boerennatuur of een andere organisatie? Dan kun je subsidie krijgen om kennis op te bouwen over water- en bodemsturend werken. Je kunt ook subsidie krijgen voor het maken van een gebiedsplan voor minimaal 100 hectare met 3 agrariërs. In dat plan spreek je af hoe je samen het grondwaterpeil stuurt en water vasthoudt. 

Slotbepalingen

Je kunt subsidie krijgen voor: 

  • Keukentafelgesprekken over deze regeling 
  • Het organiseren van gebiedsbijeenkomsten

Dit kan alleen als je een of meerdere van de volgende projecten uitvoert:

  • Drainage
  • Water vasthouden en grondwater aanvullen
  • Robuuste waterlopen
  • Transitiegewassen
  • Waterkwaliteit en biodiversiteit verbeteren
  • Duurzaam bodembeheer
  • Professionalisering
GGA (GebiedsGerichte Aanpak) 

Dit is een samenwerking tussen provincie Noord-Brabant, waterschappen, natuurorganisaties, gemeenten en boeren. Meer informatie vind je op www.ggagroenblauw.nl.
 

Meer informatie

Voor vragen over deze regeling kun je contact opnemen met Waterschap De Dommel. Kijk ook in de watervisies voor geschikte locaties voor verschillende projecten.