Onderzoeken Zandleij

• De geur en kleur van de Zandleij: waarom het water soms stinkt of geel kleurt.
• Het waterleven: hoe het gaat met planten, dieren en andere organismen in de Zandleij.
• De stoffen in het water: welke stoffen erin zitten en of die schadelijk kunnen zijn.
• Mogelijke verbeteringen: welke nieuwe of slimme oplossingen er zijn om de waterkwaliteit te verbeteren.

Er zijn in totaal 17 onderzoeken gedaan. Deze vonden plaats op verschillende plekken: vóór de rioolwaterzuivering, op de zuivering zelf, erna, én op meerdere punten langs de Zandleij tussen Tilburg en Vught.

Nee, de waterkwaliteit was vroeger niet beter dan nu. Uit onderzoeken vanaf 1974 tot nu blijkt dat de hoeveelheid stoffen zoals ammonium, stikstof en fosfaat juist sterk is gedaald.

In 1903 werden de eerste vloeivelden aangelegd, omdat de waterkwaliteit toen verslechterde door de groei van textielindustrie in Tilburg.

We meten wel meer stoffen dan vroeger in het water. Tegenwoordig gebruiken we veel meer verschillende chemische stoffen. Een deel daarvan komt uiteindelijk ook in het water terecht. Daardoor blijven we onderzoek doen naar wat dit betekent voor de kwaliteit van de Zandleij.

Door de gistingsprocessen in de energiefabriek wordt veel duurzame energie opgewekt. Hierbij ontstaan humus- en fulvinezuren en melanoiden. Dat komt door het zuiveringsproces en is niet schadelijk.

De energiefabriek zorgt daardoor dat het Zandleij-water een gele kleur heeft. Dicht bij de rioolwaterzuivering is het water vaak helderder dan verder stroomafwaarts. Verderop wordt het water donkerder door natuurlijke bronnen, zoals rottende bladeren en andere natuurlijke stoffen uit natuurgebied De Brand en de Zandkantse Leij. 

In het slib dat wordt vergist zitten chemische stoffen doordat dit slib ontstaat tijdens het zuiveringsproces. Deze stoffen zijn afkomstig van inwoners en bedrijven en grotendeels weten we niet exact welke stoffen dat zijn. We onderzoeken nog verder wat het aandeel van de energiefabriek is  op het geheel van de kwaliteit van het gezuiverde rioolwater in Tilburg. Onbekend betekent niet automatisch dat ze toxisch zijn. Zie ook hieronder wat betreft resultaten bij stoffen.  

Nee, we weten nog niet precies waarom de Zandleij soms stinkt. Waarschijnlijk komt de geur van één of meerdere bedrijven die hun afvalwater via het riool lozen. Daarom kan de geur per dag verschillen: soms ruikt het sterker, soms bijna niet. We onderzoeken dit verder.

Daarnaast bestaat de Zandleij voor een groot gedeelte uit gezuiverd rioolwater, zeker als er weinig regen valt. Gezuiverd rioolwater heeft altijd een typische geur. In andere beken wordt dit vaak verdund met natuurlijk water, maar in de Zandleij minder. Daardoor ruik je het hier sneller en sterker. Dit verklaart de geur die je soms ruikt, maar niet de echte stankoverlast.
In Cromvoirt bestaat de beek in de zomer voor ongeveer 72% en in de winter voor 53% uit gezuiverd afvalwater.

Ja. De Zandleij is geel door melanoïden en humus- en fulvinezuren. Deze stoffen ontstaan tijdens de slibvergisting in de energiefabriek. Melanoïden ontstaan wanneer suikers en aminozuren met elkaar reageren. Dat gebeurt ook in voedsel: bijvoorbeeld de bruine korst van brood en de kleur en smaak van koekjes komen door dezelfde reactie.

Verder is de Zandleij benedenstrooms van natuurgebied De Brand geler dan bovenstrooms. Dat komt doordat er in dat gebied extra humus- en fulvinezuren in het water terechtkomen, die van nature voorkomen in bijvoorbeeld plantenresten en bodemmateriaal.

De rioolwaterzuivering (RWZI) in Tilburg heeft de grootste invloed. De Zandleij ontstaat namelijk bij de zuivering en niet uit een natuurlijke bron.

De zuivering haalt veel schadelijke stoffen uit het afvalwater, maar niet alles. Er blijven nog veel (vaak onbekende) stoffen over. Dat is bij alle zuiveringen zo, omdat ze niet zijn gebouwd om álle chemische stoffen te verwijderen.

Het gezuiverde water van inwoners en bedrijven stroomt dag en nacht de Zandleij in. Daardoor staat er zelfs in droge tijden water in de beek. Ook regen- en grondwater dragen bij.
In Cromvoirt bestaat de Zandleij in de zomer voor ongeveer 72%, en in de winter voor ongeveer 53%, uit gezuiverd afvalwater.

De geur van de Zandleij verandert vaak. Soms ruikt het water:

• neutraal,
• zoals bij een rioolwaterzuivering,
• of naar zeep / een weeïge lucht.

Die zeeplucht komt waarschijnlijk van bedrijven die op het riool lozen, en niet van de rioolwaterzuivering of de energiefabriek.
 

• Vissen (2024): matig
• Waterplanten (2022): matig
• Kleine waterdiertjes (macrofauna, 2022): onvoldoende

We zien dat de kwaliteit van het waterleven afneemt naarmate de beek verder stroomt.
Dicht bij de rioolwaterzuivering gaat het juist beter: daar groeien meer waterplanten dan verderop in de Zandleij.

Het grote aantal rivierkreeften heeft een negatieve invloed op het waterleven. Ze eten andere waterdiertjes en planten, waardoor de ecologische kwaliteit verder onder druk komt te staan.

Wat is er nodig om de waterkwaliteit te verbeteren?

We nemen verschillende stappen om de waterkwaliteit van de Zandleij te verbeteren:

• We bouwen een extra zuiveringsstap bij de rioolwaterzuivering. Die haalt extra stoffen uit het water, zoals medicijnresten en andere stoffen.
• We starten een waterharmonica‑pilot in Pauwels, samen met de gemeente Tilburg. Dat is een natuurlijke stap om het gezuiverde afvalwater nog schoner te maken.
• We zetten innovatieve maatregelen zoals nanobubbels en Instream River Training in. En we doen vervolgonderzoeken naar onbekende stoffen die we in de Zandleij aantreffen.
• We willen inwoners en bedrijven betrekken, onder andere door te stimuleren dat zij milieuvriendelijkere producten gebruiken.
• Ook vragen we inwoners en omwonenden om te melden wanneer ze afwijkende geur, kleur of stank waarnemen. Dit heet Citizen Science. Zo krijgen we een beter en frequenter beeld en kunnen we oorzaken sneller achterhalen om hier vervolgens mee aan de slag te gaan.

De meeste stoffen die we in het afvalwater aantreffen, komen uit huishoudens in Tilburg. Je kunt zelf helpen om de waterkwaliteit te verbeteren door:

• Milieuvriendelijkere producten te gebruiken, zoals schonere schoonmaakmiddelen, wasmiddelen en verzorgingsproducten. Op de pagina Waterslim vind je tips.
• Het aan ons door te geven als je afwijkende kleur, geur of stank opmerkt in de Zandleij. Dat kan via het Citizen Science project. Zo krijgen we sneller inzicht in problemen en kunnen we de oorzaak beter opsporen.